Hoe ga je om
met zelfkritiek?

Iedereen heeft een stem in zijn hoofd die commentaar geeft op wat hij doet. Bij de een is die stem harder dan bij de ander. Maar zelfkritiek wegdrukken werkt niet. Hoe ga je er dan mee om?

Wat zelfkritiek eigenlijk is

Zelfkritiek is een manier waarop je jezelf probeert te beschermen. De stem wil voorkomen dat je fouten maakt, afgewezen wordt of tekortschiet. Die bedoeling is goed. Maar de uitvoering klopt vaak niet. De stem overdrijft, generaliseert en vergeet je sterke kanten.

"Je bent niet goed genoeg" is zelden een nauwkeurige observatie. Het is een gevoel dat zich vermomt als feit. En hoe vaker je het hoort, hoe meer je het gelooft. Dat maakt het gevaarlijk, ook als je er verder weinig last van lijkt te hebben.

Wanneer het een probleem wordt

Zelfkritiek wordt een probleem als het je tegenhoudt. Als je dingen niet probeert omdat de stem al van tevoren zegt dat het toch niets wordt. Als je jezelf kleiner maakt dan je bent in gesprekken of bij keuzes. Of als het zo gewoon is geworden dat je er niet meer bij stilstaat.

Veel mensen merken pas hoe hard de stem is als ze eens opschrijven wat ze zichzelf door de dag heen toeroepen. Dat valt vaak zwaarder dan verwacht. Ze zouden het nooit zo zeggen tegen iemand die ze graag mogen.

Wat je kunt doen

Je hoeft de stem niet weg te maken. Maar je kunt er anders mee omgaan. Stel jezelf de vraag: zou ik dit zeggen tegen iemand die ik graag mag? Als het antwoord nee is, heb je iets te leren over de manier waarop je met jezelf omgaat. Niet om jezelf altijd lief te zijn, maar om eerlijk te zijn in plaats van hard.

Kijk ook wat er klopt in de kritiek en wat niet. Een goede zelfbeoordeling is genuanceerd. Die van de stem doorgaans niet. Maak het onderscheid, en je haalt er het bruikbare uit zonder je te laten verlammen door de rest.

De stem als signaal gebruiken

Zelfkritiek zegt ook iets. Als je de stem serieus neemt als aanwijzing in plaats van als oordeel, levert het informatie op. Waar ben je onzeker over? Wat wil je eigenlijk verbeteren? Wat is de angst die eronder zit?

Vanuit die vragen kun je verder komen dan wanneer je de stem alleen probeert te negeren. Negeren geeft tijdelijk rust. Begrijpen geeft iets wat blijft.

Zelfkritiek en werk

Op het werk is zelfkritiek een veelvoorkomend onderdeel van het dagelijkse leven van veel mensen. Je maakt een presentatie en al voordat je begint weet je zeker dat het niet goed genoeg is. Je zegt iets in een vergadering en loopt er de rest van de dag op te malen. Je krijgt positieve feedback, maar de ene kritische opmerking onthoud je precies.

Dat patroon is herkenbaar, maar het is niet onvermijdelijk. Het is aangeleerd gedrag. En aangeleerd gedrag kun je ook afleren, of in ieder geval bijsturen. Het begint met het opmerken van het patroon, niet met het direct veranderen ervan.

Zelfkritiek bij studie en keuzes

Bij studiekeuzes en loopbaankeuzes speelt zelfkritiek op een andere manier. De stem zegt dan: je kunt dat toch niet. Wie denk je dat je bent? Dat gaat jou niet lukken. Die stemmen houden mensen klein op het moment dat ze juist moeten durven kiezen.

Ik merk in gesprekken dat mensen de keuzes die ze het liefst zouden maken, vaak als laatste noemen. Omdat de stem ze al heeft afgeserveerd voor ze goed en wel zijn overwogen. Die volgorde omdraaien, eerst kijken wat je aantrekt en dan pas beoordelen of het haalbaar is, dat maakt een groot verschil.

Wanneer de stem te luid wordt

Als zelfkritiek zo sterk is dat het je dagelijks leven beïnvloedt, is coaching niet altijd genoeg. Aanhoudende negatieve gedachten over jezelf, een gevoel van waardeloosheid of diepe schaamte zijn signalen om ook met een psycholoog te praten. Die twee hoeven elkaar niet uit te sluiten.

Maar voor veel mensen is de zelfkritische stem gewoon een hardnekkige gewoontes die met meer bewustzijn en een andere aanpak goed te beïnvloeden is. Dat vraagt geen therapie, maar wel aandacht. En soms een ander perspectief van buiten.